گونۀ نگارشی و سنت تألیفی من لایحضره الطبیب (دستورالعملهای پزشکی برای زمان غیاب طبیب)، یکی از جریانهای ارزشمند، کاربردی و تأثیرگذار در تاریخ نگارش متون پزشکی است. این گونه با هدف آموزش خودمراقبتی، ارتقای سطح حفظالصحۀ عمومی و ارائۀ راهکارهای درمانی پایه با استفاده از مفردات در دسترس، برای مواقع دسترسینداشتن به پزشکان حاذق شکل گرفت. ریشههای تاریخی این سنت را میتوان در متون مکاتب طبی باستان ردیابی کرد، اما در دورۀ تمدن اسلامی به سطح بالایی از شکوفایی و بلوغ ساختاری دست یافت. از آنجا که این جریان مهم تاریخی کمتر با رویکرد گونهشناختیِ یکپارچه مطالعه و بررسی شده است، پژوهش حاضر با هدف شناسایی، معرفی جامع و بررسی تطور تاریخیِ این گونۀ نگارشی انجام شد. این مطالعۀ کیفی با رویکرد توصیفی-تاریخی و کتابشناختی، بر پایۀ کاوش نظاممند در فهرستهای معتبر نسخ خطی داخلی و خارجی (نظیر فنخا، الفهرست، گالیکا و ششن) و پایگاههای دادۀ علمی سامان یافته است. تحلیل دادهها نشان میدهد که آثار مرتبط با این گونۀ نگارشی را میتوان در دو دستۀ کلان طبقهبندی کرد: «آثار مفقود» که تنها نامشان در متون تاریخی بازمانده (مانند رسالههای روفس افسوسی، اوریباسیوس، فیلاگریوس و عیسیبنماسه) و «نسخههای خطی موجود» که دستنویس آنها محفوظ است (از جمله آثار ماندگار محمدبنزکریای رازی، ابنجمیع، ابناکفانی، ابنعجلانی، جمالالدین طبیب و ازرقی یمنی). نتایج گواه آن است که رسالههای این گونۀ تألیفی، علیرغم اشتراک در رسالت بنیادینِ عمومیسازی علم پزشکی، از منظر ساختار نظری و وسعت محتوا تفاوتهایی عمدهای دارند. درنهایت، متون گونۀ من لایحضره الطبیب علاوه بر ایفای نقش کلیدی در عمومیسازی دانش و حفظ مواریث درمانی بومی، فراتر از مرزهای دانش پزشکی رفته و در تدوین آثار مرجع سایر حوزههای علوم اسلامی نیز بهعنوان الگویی ساختاری و مفهومی مورد استفاده قرار گرفتهاند و شناخت آنها دریچهای نو به تاریخ بهداشت عمومی میگشاید.
حسینپور مرجان، آرضایی حامد، صدر محمد. طبابت در غیاب طبیب: کتابشناسی توصیفیِ گونۀ نگارشی «من لایحضره الطبیب»
و بررسی تطور تاریخی آن. مجله طب سنتي اسلام وايران. 1405; 17 (2)
