سمشناسی در پزشکی دورۀ اسلامی جایگاهی ویژه داشته و بهصورت مستقل یا در ضمن مباحث پزشکی و داروشناسی در آثار گوناگون بررسی شده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین میزان تأثیر کتاب السمائم ابنجزّار (متوفّی ۳۶۹ ه.ق) بر فصل «الدواء السمومی» از التصریف لمن عجز عن التألیف اثر ابوالقاسم زهراوی انجام شده است. کتاب السمائم تا امروز در زمرۀ آثار مفقود به شمار میرفت و تنها نقلهای پراکندۀابنسمجون (قرن چهارم ه.ق)، مروانبنجناح (متوفّی ۵۱۵ ه.ق) و ابنبیطار (متوفّی ۶۴۶ ه.ق) از آن شناختهشده بود. بررسی دقیق منابع نشان داد که نسخۀ خطی اثر موسوم به مکنون السر، نگهداریشده در کتابخانۀ دانشگاه ملک سعود (شمارۀ ۷۳۴۸، خط مغربی)، درواقع همان کتاب السمائم ابنجزّار است. این متن، همانند بسیاری از آثار سمشناسی در پزشکی اسلامی، به شرح روشهای ساخت سموم یا شیوههای خوراندن آنها نمیپردازد، بلکه با هدف آگاهیرسانی عمومی، به معرفی انواع سموم، علائم مسمومیت و راهکارهای درمانی آن اختصاص یافته است. مقایسۀ واژهبهواژۀ نسخۀ موجود کتاب السمائم با فصل «الدواء السمومی» در مقالۀ دوم التصریف نشاندهندۀ مشابهتهای گستردۀ متنی و محتوایی میان آنها است؛ به گونهای که میتوان نتیجه گرفت زهراوی در تدوین این بخش بدون ذکر نام ابنجزّار و کتاب او در موضوع سم بهطور مستقیم و اساسی از اثر ابنجزّار بهره گرفته است.
Yarmohammadi L, Yousefsani B S, Sadr M. Reassessing the influence of Ibn al-Jazzar’s “Al-Samāʾim” on the toxicology discussions
in “Al-Tasrīf li-man 'Ajiza 'an al-Ta'līf” by Al-Zahrāwi. jiitm 2025; 16 (3) :237-248 URL: http://jiitm.ir/article-1-1802-fa.html
یارمحمدی لیلا، یوسفثانی بهارهسادات، صدر محمد. بازشناسی تأثیر کتاب «السمائم» ابنجزّار بر مباحث سمشناسی
در کتاب «التصریف لمن عجز عن التألیف» اثر زهراوی. مجله طب سنتي اسلام وايران. 1404; 16 (3) :237-248
