other مرور اتنوبوتانیکال آنتی‌اکسیدان‌های گیاهی و گیاهان دارویی مؤثر بر دیابت در نوار مرکزی و شرقی ایران تخصصي Special مروري Review Article <div style="text-align:justify">&nbsp;</div> <div style="text-align:justify">دیابت یک بیماری متابولیکی مزمن است که با اختلال در تنظیم سطح قند خون شناخته می‌شود و می‌تواند به عوارضی جدی مانند مشکلات قلبی، کلیوی و عصبی منجر شود. این بیماری به‌دلیل سبک زندگی ناسالم، تغذیۀ نامناسب و عوامل ژنتیکی در حال گسترش است. در این میان، استفاده از گیاهان دارویی و آنتی‌اکسیدان‌های گیاهی به‌عنوان یک راهکار طبیعی برای کنترل و مدیریت دیابت مورد‌توجه قرار گرفته‌اند. هدف از این مطالعۀ مروری، گزارش اتنوبوتانیکال گیاهان دارویی و آنتی‌اکسیدان‌های گیاهی بر مدیریت دیابت در نوار مرکزی و شرقی ایران است. در مطالعۀ مروری حاضر برای جست‌و‌جوی مقالات از واژه‌های کلیدی گیاهان دارویی، اتنوبوتانی، ایران، فشار خون، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، کرمان، سیستان، فارس، یزد، مرکزی، زنجان، سیستان و اصفهان استفاده شد. از پایگاه‌های داده‌ای نظیر گوگل اسکولار، SID، مگیران، پابمد، اسکوپوس به‌منظور جست‌وجو استفاده شدند و از مقالات اتنوبوتانی مرتبط، برای مرور متون استفاده گردید. براساس نتایج به&rlm;دست&rlm;آمده مشخص شد که گیاهان دارویی شامل شوید، چق‌چق، کاهو، پنیرک، زیتون، گزنه، انگور، چز کوهی، مریم نخودی، پیاز وحشی، اسپند، برنجاسک، سپیدار، کاکانج، زالزالک، جوز، کلپوره، توت، گوه دوسار، تیشدیچ، گردو، سیاه‌دانه، نخل، درمنه، توت سفید، کُنار، کیلک، تاجریزی، درمنۀ ترکی، سماق، علف چشمه، ترشک و کرفس کوهی برای درمان دیابت استفاده می‌شوند. مطالعۀ حاضر نشان داد که گیاهان دارویی مختلف در نوار مرکزی و شرقی ایران، به‌ویژه آن دسته از گیاهان دارویی که خواص آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی دارند می‌توانند به مدیریت دیابت کمک کنند. این گیاهان به‌عنوان گزینه‌های درمانی طبیعی برای کنترل قند خون و کاهش عوارض دیابت مطرح هستند. پیشنهاد می‌شود تحقیقات بالینی بیشتری برای ارزیابی اثرات این گیاهان در درمان دیابت انجام گیرد تا از آنها در درمان مکمل دیابت بهره‌برداری شود.</div> <div style="text-align: justify;"><span style="line-height:2;">Diabetes is a chronic metabolic disorder characterized by impaired regulation of blood sugar levels, which can lead to serious complications such as cardiovascular, renal, and neurological problems. The disease is on the rise due to unhealthy lifestyle habits, poor nutrition, and genetic factors. In this context, the use of medicinal plants and plant-based antioxidants has gained attention as a natural approach for managing and controlling diabetes. The aim of this review is to provide an ethnobotanical report on the medicinal plants and plant antioxidants used for diabetes management in the central and eastern regions of Iran. This review study employed a systematic search of articles using keywords such as medicinal plants, ethnobotany, Iran, hypertension, North Khorasan, South Khorasan, Kerman, Sistan, Fars, Yazd, Markazi, Zanjan, Sistan, and Isfahan. Databases including Google Scholar, SID, MagIran, PubMed, and Scopus were searched. Relevant ethnobotanical studies were selected for review. The review revealed a variety of medicinal plants commonly used in the central and eastern regions of Iran for diabetes management. These include dill, <i>chogha</i> (a local herb), lettuce, mallow, olive, nettle, grape, wild onion, <i>spand</i> (a medicinal herb), <i>brankasak</i>, <i>sepidar</i>, <i>kakanj</i>, hawthorn, walnut, black cumin, date palm, wormwood, white mulberry, ziziphus, sumac, wild celery, and more. These plants possess antioxidant and anti-inflammatory properties, which are beneficial in managing diabetes. The present study shows that several medicinal plants in central and eastern Iran, particularly those with antioxidant and anti-inflammatory properties, can aid in management of diabetes. These plants serve as natural therapeutic options for controlling blood sugar levels and ameliorating diabetes-related complications. It is recommended that further clinical studies be conducted to evaluate the efficacy of these plants in diabetes treatment, so they can be incorporated into complementary diabetes care.</span></div> بیمار‌ی‌‌های سوخت‌‌وساز, دیابت شیرین, گیاهان شفابخش, گیاه‌شناسی بومی Metabolic diseases, Diabetes Mellitus, Medicinal plants, Ethnobotany 163 174 http://jiitm.ir/browse.php?a_code=A-10-1-684&slc_lang=other&sid=1 Yahya Ebrahimi یحیی ابراهیمی 100319475328460023692 100319475328460023692 No Saber Abbaszadeh صابر عباس‌زاده saberabaszade1370@gmail.com 100319475328460023693 100319475328460023693 Yes