fa طِبُ‌‌الاجساد (اصلاح و مداوای فلزات) و بازخوانی رابط طب و کیمیا در دوره اسلامی تخصصي Special مروري Review Article <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA"><span style="color:black">سابقه و هدف:</span></span></b><span lang="FA"><span style="color:black"> طب‌&rlm;الاجساد، مفهومی است که کیمیاگران دورۀ اسلامی برای فهم، تشخیص و اصلاح نواقص و زواید عارض بر اجساد (فلزات) سبعه مطرح کرده‌&rlm;اند. آنها فلزات را هم&rlm;چون بدن انسان، در معرض فساد و مرض می&rlm;‌انگاشته&rlm;‌اند و می&rlm;کوشیدند تا براساس روابط علم‌&rlm;المیزان، انحراف مزاج آنها را تشخیص دهند و براساس تدابیر کیمیایی از جمله ترکیب، این انحراف را برطرف و مزاج جسد را به وضعیت تعادلی خود نزدیک کنند. پیش از این و در بیشتر مطالعات رایج و موجود، مقوله اکسیر، یکی از مقولاتی بوده که بیشتر مورخان علم، برای فهم رابطه طب و کیمیا بر آن متمرکز می&rlm;‌شدند. اما در این مقاله، مفاهیم و روش‌&rlm;های رایج دیگر در طب&rlm;‌الاجساد از جمله مزاج، خاصیت و ترکیب و تدبیر، نیز شرح داده شده است. مطالعات تاریخ&rlm;‌نگارانه مبتنی بر روش ترکیب که اساس طب‌الاجساد است، دامنه مطالعه در باب تعاملات طب و کیمیا را می&rlm;‌تواند گسترش دهد. </span></span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA"><span style="color:black">مواد و روش&rlm;‌ها:</span></span></b><span lang="FA"><span style="color:black"> این مقاله یک مطالعه کتابخانه‌&rlm;ای است که برای سامان&rlm;‌دادن و نگارش آن چند رساله در صناعت کیمیا از سه حکیم کیمیاگر بزرگ دوره اسلامی یعنی جابربن&rlm;‌حیان، مؤیدالدّین طغرایی و اَیدَمُر جَلدکی، بررسی و بخشی از مباحث آنها در ارتباط با طب&rlm;‌الاجساد، اصلاح و درمان فلزات ارائه شده است تا مفاهیم پایه و روش&rlm;‌های اصلی در این دانش استخراج، شرح و تا حد ممکن با یکدیگر، مقایسه شوند. قبل از آن بر مبنای مقالات لاتینی، عربی و فارسی موجود و براساس جست‌&rlm;وجوی مفهوم ارتباط طب و کیمیا در دوره اسلامی، پیشینه‌&rlm;ای مختصر از آن گزارش شده است.</span></span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA"><span style="color:black">یافته&rlm;‌ها:</span></span></b><span lang="FA"><span style="color:black"> بخش قابل‌توجهی از متون معتبرتر در کیمیای دوره اسلامی که متعلق به سه کیمیاگر نام&rlm;دار این دوره است، به طب&rlm;‌الاجساد اختصاص یافته است. در این بخش‌&rlm;ها، مواد و روش‌&rlm;هایی برای مداوا و اصلاح امراض در اجساد سبعه معرفی شده که استفاده از آنها با آنچه طبیبان انجام می‌&rlm;داده&rlm;‌اند مشابه است. براساس همین شباهت، در مواردی نیز اعضای بدن به قلم کیمیاگران توصیف و حتی رسم شده، علل امراض شرح داده شده و روش&rlm;‌هایی نوآورانه برای درمان آنها پیشنهاد شده است. </span></span></span></span><br> <b><span dir="RTL" lang="FA"><span style="color:black">نتیجه&rlm;‌گیری:</span></span></b><span dir="RTL" lang="FA"><span style="color:black"> طب&rlm;‌الاجساد شاخه‌&rlm;ای مطرح در متون کیمیاست که به‌واسطه شباهت مفاهیم و روش&rlm;‌های آن با مفاهیم و روش‌&rlm;های طب دورۀ اسلامی، می‌&rlm;تواند محملی برای بازشناخت رابطۀ طب و کیمیا به&rlm;‌شمار آید.</span></span></span></span></div> <pre> <span style="font-family:Tahoma;"><strong>Background and Purpose:</strong> Medicine of metals (<em>Tibb al-Ajsad</em>), is a notion Islamic alchemists used to understand and treat metal disease. Metals were assumed to have a temperament (<em>Mizaj</em>) similar to the human body, which could be determined by the science of balance. Any deviation in balance was eliminated by Alchemical modifications like compositions (<em>Tarkib</em>). Before this and in the Islamic era, the science of elixir has been a field showing the relation between alchemy and medicine. In this article, we describe the main notion and method in medicine of metals and suppose this category helps reviewing the relation between medicine and alchemy.</span></pre> <pre> <span style="font-family:Tahoma;">&nbsp;</span></pre> <pre> <span style="font-family:Tahoma;"><strong>Materials and Methods: </strong>In this library research, we reviewed several alchemical manuscripts belonging to Jabir Ibn Hayyan, Moayyedoddin al-Tughrai and Aydamor al-Jaldaki, three famous and effective Islamic alchemists. Subsequently, retrieved content was analyzed in terms of metal diseases and remedies. </span></pre> <pre> <span style="font-family:Tahoma;">&nbsp;</span></pre> <pre> <span style="font-family:Tahoma;"><strong>Results:</strong><strong> </strong>A significant part of the studied text belonged to medicine of metals that describes disease causations and methods of eliminating or modifying them by human, mineral or planet materials based on composition, similar to what Physicians (<em>Atibba</em>) do. According to this similarity, Islamic Alchemists explain how body parts work and how we can fix them. </span></pre> <span style="font-family:Tahoma;">&nbsp;<br> <strong>Conclusion:</strong><strong> </strong>Due to a shared notion and method, the medicine of metals can help the historiographer to review the relations between medicine and alchemy from a new point of view and expand this perspective.</span> اجساد, ترکیب, مزاج, خاصیت, کیمیا, طب Metal (Ajsad), Composition, Temperament (Mizaj), Property, Alchemy, Medicine 273 286 http://jiitm.ir/browse.php?a_code=A-10-1-532&slc_lang=fa&sid=1 Amin Motevallian امین متولیان Motevalian.a@iranpl.ir 100319475328460019605 100319475328460019605 Yes Mahnaz Sadat Mortazavi مهنازالسادات مرتضوی 100319475328460019606 100319475328460019606 No