other کاربرد گیاهان دارویی مورداستفاده در ایران در سنتز سبز نانوذرات فلزی و بررسی پتانسیل ضدسرطانی آنها: یک مرور سیستماتیک تخصصي Special مروري Review Article <div style="text-align: justify;"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">سابقه و هدف:</span></span></b><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> سرطان یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت جهانی است که به‌دلیل شیوع بالا و مرگ‌ومیر قابل‌توجه، نیازمند توسعۀ راهبردهای درمانی نوین، هدفمند و کم‌عارضه می‌باشد. در این میان، نانوفناوری پزشکی و به‌ویژه سنتز سبز نانوذرات فلزی با استفاده از منابع گیاهی به‌عنوان رویکردی پایدار و زیست‌سازگار توجه گسترده‌ای را به خود جلب کرده است. گیاهان دارویی بومی ایران به‌دلیل غنای بالای متابولیت‌های ثانویه، ظرفیت بالایی در تولید نانوذرات با ویژگی‌های ضدسرطانی دارند. هدف این مطالعه، مرور نظام‌مند شواهد موجود دربارۀ نقش گیاهان دارویی بومی ایران در سنتز سبز نانوذرات فلزی و ارزیابی پتانسیل ضدسرطانی این نانوذرات در مدل‌های مختلف سرطان است</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">.</span></span></span></span></span><br> <span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">مواد و روش‌ها:</span></span></b><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> این مطالعه به‌صورت مرور جامع و نظام‌مند انجام شد. مقالات علمی در پایگاه‌های </span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">Web of Science, Scopus</span></span> <span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">Google Scholar,</span></span> <span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">SID,</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> و</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">ISC </span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">&nbsp;با استفاده از کلیدواژه‌های مرتبط شامل &laquo;سنتز سبز&raquo;، &laquo;نانوذرات فلزی&raquo;، &laquo;گیاهان دارویی بومی ایران&raquo; و &laquo;سرطان&raquo; در بازۀ زمانی </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۲۰۱۰</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> تا </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۲۰۲۵</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> جست‌وجو شدند. درنهایت </span></span><span lang="FA"><span style="color:black">۲۴</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> مطالعه واجد شرایط انتخاب، مورد ارزیابی و تحلیل قرار گرفتند</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">.</span></span></span></span></span><br> <span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">یافته‌ها:</span></span></b><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> بررسی مطالعات نشان داد که طیف گسترده‌ای از گیاهان دارویی بومی ایران در سنتز سبز نانوذرات فلزی با فعالیت‌های ضدسرطانی استفاده شده‌اند. این گیاهان عمدتاً متعلق به خانواده‌های </span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">Asteraceae, Lamiaceae</span></span> <span lang="AR-SA"><span style="color:black">و</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">Apiaceae </span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">&nbsp;بوده و سرشار از متابولیت‌های ثانویۀ زیست‌فعال هستند. انواع عصاره‌های آبی، الکلی، هیدروالکلی و اسانس‌ها در فرایند احیا و پایدارسازی نانوذرات به‌ کار رفته‌اند. همچنین نانوذرات فلزی و اکسیدی متنوعی از جمله نقره (</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">Ag</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">)، طلا (</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">Au</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">)، سلنیوم (</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">Se</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">)، اکسید روی (</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">ZnO</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">)، اکسید سریم (</span></span><span dir="LTR"><span style="color:black">CeO_۲</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:black">) و ترکیبات نادر خاکی با اندازۀ تقریبی ۱۰ تا ۲۰۰ نانومتر گزارش شده‌اند که نقش مهمی در فعالیت زیستی و نفوذ سلولی ایفا می‌کنند</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">.</span></span></span></span></span><br> <span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:black">نتیجه‌گیری:</span></span></b><span lang="AR-SA"><span style="color:black"> یافته‌های این مرور نشان می‌دهد که گیاهان دارویی بومی ایران دارای ظرفیت بالایی در سنتز سبز نانوذرات فلزی هستند و نانوذرات حاصل از آنها می‌توانند اثرات ضدسرطانی قابل‌توجهی از خود نشان دهند. بااین‌حال، برای تأیید اثربخشی، ارزیابی ایمنی و توسعۀ کاربردهای بالینی این نانوذرات، انجام مطالعات پیش‌بالینی دقیق‌تر و کارآزمایی‌های بالینی گسترده ضروری است</span></span><span dir="LTR" lang="EN-GB"><span style="color:black">.</span></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="line-height:2;"><b>Background and Purpose:</b><b> </b>Cancer remains one of the most significant global health challenges due to its high incidence and considerable mortality, necessitating the development of novel, targeted, and low-toxicity therapeutic strategies. In this context, medical nanotechnology, particularly the green synthesis of metallic nanoparticles using plant-based resources, has gained considerable attention as a sustainable and biocompatible approach. Indigenous Iranian medicinal plants, owing to their rich diversity of secondary metabolites, possess strong potential for the biosynthesis of nanoparticles with notable anticancer properties. This study aimed to systematically review the available evidence on the role of indigenous Iranian medicinal plants in the green synthesis of metallic nanoparticles and to evaluate the anticancer potential of these nanoparticles across different cancer models.<br> <b>Materials and Methods:</b><b> </b>This study was conducted as a systematic and comprehensive review. A literature search was performed in Web of Science, Scopus, Google Scholar, SID, and ISC databases using relevant keywords, including &ldquo;green synthesis,&rdquo; &ldquo;metallic nanoparticles,&rdquo; &ldquo;indigenous medicinal plants of Iran,&rdquo; and &ldquo;cancer,&rdquo; covering the period from 2010 to 2025. Ultimately, 24 eligible studies were selected, assessed and analyzed.<br> <b>Results:</b><b> </b>The reviewed studies indicated that a wide range of indigenous Iranian medicinal plants have been used in the green synthesis of metallic nanoparticles with reported anticancer activities. These plants predominantly belong to the Asteraceae, Lamiaceae, and Apiaceae families and are rich in bioactive secondary metabolites. A variety of aqueous, alcoholic, and hydroalcoholic extracts, as well as essential oils, were employed for nanoparticle reduction and stabilization. Furthermore, diverse metallic and metal oxide nanoparticles, including Argentum (Ag), Aurum (Au), Selenium (Se), Zinc Oxide (ZnO), Cerium Oxide (CeO2) and rare-earth-based compounds, with sizes ranging approximately from 10 to 200 nm, have been reported, all of which play a crucial role in biological activity and cellular uptake.<br> <b>Conclusion:</b><b> </b>The findings of this review suggest that indigenous Iranian medicinal plants possess significant potential for the green synthesis of metallic nanoparticles, and the resulting nanoparticles exhibit considerable anticancer effects. However, further rigorous preclinical investigations and extensive clinical trials are required to confirm their efficacy, safety, and translational potential for clinical applications.</span></div> گیاهان شفابخش؛ نانوذرات فلزی؛ نانوپزشکی, سرطان‌ها Medicinal plants, Metal nanoparticles, Nanomedicine, Neoplasms 73 84 http://jiitm.ir/browse.php?a_code=A-10-1-744&slc_lang=other&sid=1 Mehrsa Majdaeen مهرسا مجدآئین dr.mehrsamajdaeen@gmail.com Yes