other طبابت در غیاب طبیب: کتاب‌شناسی توصیفیِ گونۀ نگارشی «من لایحضره الطبیب» و بررسی تطور تاریخی آن تخصصي Special اصيل پژوهشي(تاريخ پزشكي) Original R.(History of medicine) <div style="text-align: justify;"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA"><span style="color:black">گونۀ نگارشی و سنت تألیفی <i>من لایحضره الطبیب</i> (دستورالعمل‌های پزشکی برای زمان غیاب طبیب)، یکی از جریان‌های ارزشمند، کاربردی و تأثیرگذار در تاریخ نگارش متون پزشکی است. این گونه با هدف آموزش خودمراقبتی، ارتقای سطح حفظ‌الصحۀ عمومی و ارائۀ راهکارهای درمانی پایه با استفاده از مفردات در دسترس، برای مواقع دسترسی‌نداشتن به پزشکان حاذق شکل گرفت. ریشه‌های تاریخی این سنت را می‌توان در متون مکاتب طبی باستان ردیابی کرد، اما در دورۀ تمدن اسلامی به سطح بالایی از شکوفایی و بلوغ ساختاری دست یافت. از آنجا که این جریان مهم تاریخی کمتر با رویکرد گونه‌شناختیِ یکپارچه مطالعه و بررسی شده است، پژوهش حاضر با هدف شناسایی، معرفی جامع و بررسی تطور تاریخیِ این گونۀ نگارشی انجام شد. این مطالعۀ کیفی با رویکرد توصیفی‌-‌تاریخی و کتاب‌شناختی، بر پایۀ کاوش نظام‌مند در فهرست‌های معتبر نسخ خطی داخلی و خارجی (نظیر <i>فنخا</i>، <i>الفهرست</i>، <i>گالیکا </i>و <i>ششن</i>) و پایگاه‌های دادۀ علمی سامان یافته است. تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که آثار مرتبط با این گونۀ نگارشی را می‌توان در دو دستۀ کلان طبقه‌بندی کرد: &laquo;آثار مفقود&raquo; که تنها نامشان در متون تاریخی بازمانده (مانند رساله‌های روفس افسوسی، اوریباسیوس، فیلاگریوس و عیسی‌بن‌ماسه) و &laquo;نسخه‌های خطی موجود&raquo; که دست‌نویس آنها محفوظ است (از جمله آثار ماندگار محمدبن&rlm;زکریای رازی، ابن&rlm;جمیع، ابن&rlm;اکفانی، ابن&rlm;عجلانی، جمال&rlm;الدین طبیب و ازرقی یمنی). نتایج گواه آن است که رساله‌های این گونۀ تألیفی، علی‌رغم اشتراک در رسالت بنیادینِ عمومی‌سازی علم پزشکی، از منظر ساختار نظری و وسعت محتوا تفاوت‌هایی عمده‌ای دارند. درنهایت، متون گونۀ<i> من لایحضره الطبیب</i> علاوه بر ایفای نقش کلیدی در عمومی‌سازی دانش و حفظ مواریث درمانی بومی، فراتر از مرزهای دانش پزشکی رفته و در تدوین آثار مرجع سایر حوزه‌های علوم اسلامی نیز به‌عنوان الگویی ساختاری و مفهومی مورد استفاده قرار گرفته‌اند و شناخت آنها دریچه‌ای نو به تاریخ بهداشت عمومی می‌گشاید.</span></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="line-height:2;">The literary genre and compositional tradition of <i>Man Lā Yaḥḍuruhu al-Ṭabīb</i> (medical guidelines for those lacking access to a physician) represents one of the most invaluable, practical, and influential currents in the history of medical literature. This genre emerged to promote self-care, enhance public health preservation (<i>Ḥifẓ al-Ṣiḥḥa</i>), and provide basic therapeutic interventions utilizing readily accessible simple drugs (<i>Materia Medica</i>) when skilled physicians were unavailable. Although the historical roots of this tradition can be traced back to the texts of ancient medical schools, it achieved a remarkable zenith of structural maturity and proliferation during the Islamic civilization. Given that this significant historical current has rarely been scrutinized through a cohesive typological approach, the present research was undertaken to identify, comprehensively introduce, and trace the historical evolution of this literary form. Adopting a descriptive-historical and bibliographic methodology, this qualitative study is predicated on a systematic survey of authoritative domestic and international manuscript catalogs (such as Fankha, Al-Fihrist, Gallica, and Şeşen) alongside academic databases. Data analysis reveals that the corpus associated with this genre can be classified into two macro-categories: &ldquo;lost works,&rdquo; whose titles are merely attested in surviving historical texts (e.g., the treatises of Rufus of Ephesus, Oribasius, Philagrius, and ʿĪsā ibn Māssa), and &ldquo;extant works,&rdquo; whose manuscripts are preserved to this day (including the enduring treatises treatises of Muhammad ibn Zakarīyā al-Rāzī, Ibn Jumayʿ, Ibn al-Akfānī, Ibn al-ʿAjlānī, Jamal al-Din Tabib, and Al-Azraqī al-Yamanī). The findings demonstrate that despite sharing a fundamental mission to popularize and democratize medical knowledge, these treatises exhibit substantial divergence in their theoretical frameworks and the breadth of their content. Ultimately, texts belonging to the <i>Man Lā Yaḥḍuruhu al-Ṭabīb</i> genre have not only played a pivotal role in the popularization of science and the preservation of indigenous therapeutic heritage, but have also transcended the strict boundaries of medicine. They functioned as structural and conceptual paradigms for compiling reference works across other disciplines within the Islamic sciences, and their study offers a novel vantage point into the history of public health.</span></div> تاریخ پزشکی؛ خودمراقبتی؛کتاب‌شناسی توصیفی؛ نسخ خطی پزشکی؛ محمدبن‌زکریای رازی History of Medicine, Self-Care, Descriptive bibliography, Medical as topic manuscripts, Rhazes 95 106 http://jiitm.ir/browse.php?a_code=A-10-1-741&slc_lang=other&sid=1 Marjan Hosseinpour مرجان حسین‌پور No Hamed Arezaei حامد آرضایی Arezaei.a@iums.ac.ir Yes Mohammad Sadr محمد صدر No