fa بررسی کتب مفردات از الحشایش (۳ ق) تا محیط اعظم (۱۳ق) با تکیه بر کتاب های شاخص در مناطق تحت حکومت اسلام تخصصي Special مروري Review Article <div style="text-align: justify;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="font-size:14px;"><strong>سابقه و هدف:</strong> مفردات، اجزای گیاهی، حیوانی و معدنی هستند که ضمن کاربرد مستقل در درمان، به‌عنوان پایۀ ساخت داروهای ترکیبی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند. یکی از اولین کتاب‌هایی که در سرزمین‌های اسلامی به موضوع مفردات پرداخته، <em>ماتریامدیکا</em> اثر دیسقوریدوس گیاه‌شناس قرن اول میلادی است که در قرن ۳ق به عربی ترجمه شده و آخرین آن‌ها در قرن ۱۳ق با عنوان <em>محیط اعظم</em> به نگارش درآمد. به‌دلیل اهمیت مبحث مفردات تا کنون مطالعاتی در این زمینه صورت گرفته، اما هیچ یک به معرفی مجموعۀ مفردات طی سده‌های ۳ تا ۱۳ق در قلمروی سرزمین‌های اسلامی نپرداخته‌اند. هدف از مطالعۀ حاضر، گردآوری اطلاعات کتاب‌شناسی و محتوایی این آثار از قرن ۳ تا ۱۳ق است.<br> <strong>مواد و روش‌ها:</strong> پژوهش توصیفی-تحلیلی حاضر به روش کمّی دوره‌پژوهی و از طریق جست&rlm;‌وجو در فهرست&rlm;‌واره‌ها و منابع الکترونیک برای یافتن آثار تألیف یافته در سیر زمانی قرن‌های ۳ تا ۱۳ق انجام شد. سپس آثار شاخص و برجسته در مناطق تحت حکومت اسلام، بر اساس معیارهای مشخص، برگزیده شدند و به‌صورت مجزا و اساسی مورد مطالعه قرار گرفتند.<br> <strong>یافته‌ها:</strong> در طول ۱۰ سده مذکور، ۱۹۲ اثر در زمینه مفردات نگارش یافته است. از میان آن‌ها و بر اساس معیارهای مشخص، ۳۱ اثر به‌عنوان آثار برجسته شناسایی شدند که ۲۰ اثر به‌صورت اختصاصی به مبحث مفردات، ۶ اثر به مفردات و قرابادین توأم با یکدیگر و در ۵ اثر دایره‌المعارف‌گونه، مفردات در کنار سایر موضوعات پزشکی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.<br> <strong>بحث و نتیجه‌گیری:</strong> بر اساس مطالعات صورت‌گرفته این نکته استنباط می‌شود که تغییرات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در قلمروی سرزمین‌های اسلامی، روند تألیف کتب مفردات را متوقف نساخته و هرچند با کمیت‌های متفاوت اما در طول این ۱۰ قرن ادامه یافته است. </span></span></div> <span style="font-family:Tahoma;"><strong>Background and Purpose:</strong> Materia medicas are herbal, animal or mineral substances that are used individually for treatment of disease as well as applying as components of compound drugs.<br> One of the first manuscripts in Islamic lands which has devoted to the subject of Materia medica is the book &ldquo;<em>Materia medica</em>&rdquo; written by Dioscorides in 1 AD. It was translated into Arabic in the 3&rsquo;rd century and most recently was written as the <em>Mohit Azam</em> by Hakim Azam Khan in the 13th century.<br> Due to the importance of the subject of Materia medicas, studies have been carried out so far, but no one has introduced a plurality of material medicas during the 3&rsquo;rd to 13&rsquo;th centuries in the realm of Islamic lands. Therefore, the purpose of this study was to collect bibliographic and content information on works of abstraction from 3&rsquo;rd to 13&rsquo;th century.<br> <strong>Methods and Materials:</strong> The present descriptive-analytical research was conducted through a quantitative research method and by searching the catalogs and electronic sources to find out the authored works in the mentioned period. Then the prominent and distinguished works were studied according to specific criteria, selected individually and substantially.<br> <strong>Results:</strong> During these 10 centuries, 192 manuscripts have been written in the field of Materia medica. Among them and based on specified aspects, 31 manuscripts were identified as prominent ones, 20 of which were Materia medicas; 6 in Materia medica and Qarabadin together, and 5 in the medical Encyclopedias that have been devoted to Materia medica besides other medical subjects.<br> <strong>Conclusion:</strong> Evaluation of these manuscripts demonstrates that political, social, and cultural changes in the realm of Islamic lands have not stopped the process of authorship of Materia medicas books. Although with varying quantities, this process has continued for the past 10 centuries.</span> تاریخ, طب, مفردات, سرزمین‌های اسلامی History, Medicine, Materia Medicas, Islamic Areas 269 290 http://jiitm.ir/browse.php?a_code=A-10-1-510&slc_lang=fa&sid=1 Fatemeh Mohammadi فاطمه محمدی 100319475328460014450 100319475328460014450 No Masood Kasiri مسعود کثیری 100319475328460014451 100319475328460014451 No Roja Rahimi روجا رحیمی rahimi_r@tums.ac.ir 100319475328460014452 100319475328460014452 Yes